Het verhaal | Geschiedenis Kinderdijk
Het verhaal

Geschiedenis Kinderdijk

Van molens, stoomgemalen én de mens, in Nederland

In Kinderdijk sta je met je voeten midden in de Nederlandse geschiedenis. Alles ligt hier onder de zeespiegel, dus werken we al eeuwen samen met het water en de wind om de boel droog te houden. Onze molens en waterwegen vertellen het verhaal van de Lage Landen. Ga terug in de tijd in een avontuur vol wieken, water en wilskracht in Kinderdijk!

Leren leven met het water

De beroemde molens van Kinderdijk torenen uit boven de polders van de Alblasserwaard, met hun machtige wieken trots in de wind. Toch zijn deze historische reuzen maar een klein onderdeel van een enorm samenspel tussen mens, techniek en natuur. Duizend jaar geleden was dit hele gebied een groot veenmoeras, ingeklemd tussen woeste rivieren en het geraas van de zee. Jagers en vissers kwamen hier alleen in de zomer, als het water tenminste laag genoeg stond.

De oude Elshoutsluizen konden regenwater lozen in de rivier, maar alleen als het water laag genoeg was…

Hoe houden we het droog?

Toen de eerste vaste bewoners hier kwamen, bouwden ze hun huizen op zandduinen om bij een overstroming het hoofd boven water te houden. Steeds meer mensen wilden een bestaan opbouwen op de vruchtbare grond rondom de snel rijker wordende handelssteden van West Nederland. Daarom werden dijken aangelegd om het woeste rivierwater buiten te houden, maar daarmee ontstond een nieuw probleem. Het grond- en regenwater moest vanuit het door dijken beschermde land in de rivieren worden geloosd, want anders zouden de polders vanzelf weer onder water komen te staan. Er was een plan nodig om het water buiten te houden.

Droogmalen

Droogmalen

Meer info

Malende molens van de Overwaard.

Van stoom naar elektrisch

Van stoom naar elektrisch

Meer info

Luchtfoto van de verbouwing van het Wisboomgemaal. Van stoomgemaal naar elektrisch gemaal.

Waterschappen, boezems en sluizen

In de dertiende eeuw gaf graaf Floris V van Holland de opdracht tot het oprichten van Waterschappen. Een Waterschap was een vernieuwende organisatie, waarin alle inwoners bijdroegen aan het drooghouden van het land. Hier werden drie Waterschappen opgericht: Alblasserwaard, Overwaard en Nederwaard. Later werden ze samengevoegd tot het Waterschap Rivierenland. Met een stelsel van sloten en weteringen werd het water uit de polder afgevoerd naar het laagste punt van het gebied, in de westelijke uithoek. Dat punt is Kinderdijk. Hier werden vier sluizen gebouwd, twee voor elk waterschap, om het water bij laagtij in de Lek te laten uitstromen. Deze Elshoutsluizen waren de eerste technologische sprong voorwaarts in het systeem van waterbeheer dat je hier nog altijd zijn werk ziet doen.

Achtergrond

Waterschappen aan de basis van onze democratie

Toen Graaf Floris V het bevel gaf om hier de Waterschappen op te richten, zette hij een belangrijke stap naar de moderne democratie van Nederland. Tegen de kracht van het water konden we alleen iets beginnen door samen te werken, dus Floris verenigde de streekbewoners in deze organisaties. Het bestuur van de Waterschappen werd gekozen door te stemmen: een politieke traditie die tot vandaag bepaalt hoe Nederland wordt bestuurd.

Waterschappen aan de basis van onze democratie

De legende van Kinderdijk

Het water bleef terugvechten. Door de ontwatering daalde de veenbodem langzaam verder, terwijl het rivierpeil bleef stijgen. En toen, in een stormachtige novembernacht in 1421, sloeg het noodlot toe. De beruchte Sint Elisabethsvloed verwoestte de slecht onderhouden dijken die de polder beschermden, waardoor duizenden mensen verdronken. Volgens de legende is hier de naam Kinderdijk ontstaan. Na de vloed, toen de overlevenden weer naar buiten durfden, zagen ze langs de dijk een wiegje drijven, waaruit het gehuil van een kind te horen was. Het dobberende wiegje werd in balans gehouden door een kat, die door heen en weer te springen zorgde dat het mandje niet zonk. Het kindje werd gered: zo werd de naam Kinderdijk misschien wel geboren!

Nieuwe wapens voor een oude strijd

De Elisabethsvloed was een ramp, maar ook de bodemdaling begon een steeds groter probleem te worden. Er was steeds meer kracht nodig om het water uit de polders naar te rivier te brengen. Er werden verschillende technieken toegepast om het water af te voeren, maar uiteindelijk bedachten de waterschappen dat het waterprobleem het beste kon worden opgelost met… je raadt het al: molens!

Kaart provincie Zuid-Holland (1696)

Kaart provincie Zuid-Holland (1696)

Meer info

Kaart uit vroeger jaren. De molens van Kinderdijk staan er nog niet. De Alblasserwaard heet nog Alblasserwaert en Nieuw Lekkerland wordt nog beschreven als Nieu Leckerland. Zoek Rotterdam, Gouda en Dordrecht maar eens op. Of Gorinchem en Schoonhoven.

De kracht van molens

In de loop van de eeuwen wordt met ups en downs een steeds beter systeem van molens en gemalen aangelegd. De boezems dienen daarbij als een soort buffers voor het overtollige water. Het water uit de lage boezem kan door de boezemmolens naar de hoge boezem worden gepompt bij te veel water, maar het kan ook terug stromen in droge tijden. Zo wordt de wind ingezet in dienst van de mensen, het land en het water rond Kinderdijk. Uiteindelijk stonden er twintig molens in de twee waterschappen van Nederwaard en Overwaard, waarvan je de overgebleven negentien zelf kunt komen bekijken en beleven.

In 1868 kwam de stoommachine de molens een handje helpen. Twee stoomgemalen werden gebouwd als aanvulling op de windkracht.

Technische hoogstandjes

Met de uitvinding van de stoommachine krijgt Kinderdijk een nieuwe, krachtige techniek in handen om de strijd mee voort te zetten. Vanaf 1868 werden twee stoomgemalen gebouwd om de molens bij hun zware werk te helpen, want de oude reuzen van Kinderdijk zwoegden al die tijd dapper door. Vanaf 1924 werd het Wisboomgemaal elektrisch aangedreven, voor nog meer kracht en capaciteit. Toch bleven de molens belangrijk: in de Tweede Wereldoorlog eisten de Duitsers alle diesel voor zichzelf op, waardoor de polders weer op windkracht moesten worden bemalen. Ook nu nog moeten de molens gebruiksklaar blijven, om de geschiedenis te bewaren en de molens te onderhouden voor nieuwe generaties, maar ook als noodvoorziening voor als de stroom ooit uitvalt of andere rampen de moderne machines uitschakelen.

De strijd en de samenwerking gaan door

Het oude Wisboom stoomgemaal, dat later elektrisch werd en tegenwoordig stilstaat, is nu te bekijken als bezoekerscentrum, want in 1995 werden het gemaal vervangen door een nog krachtigere machine: een elektrisch vijzelgemaal Overwaard, het Kok-gemaal. Zo gaan de strijd en de samenwerking met het water door. De gigantische vijzelschroeven doen nog steeds hun zware werk om te beschermen waar graaf Floris van Holland lang geleden mee begon: een droge plek om te leven op het vruchtbare land rond de molens van Kinderdijk.

Jan Boele van de 8e molen van de Overwaard.

Jan Boele van de 8e molen van de Overwaard.

  • De geschiedenis zelf ervaren?

    • Koop je ticket online met € 1,50 korting
Waterbeheer Nederland

Waterbeheer Nederland

In Kinderdijk hebben de mensen geleerd om samen te leven met het water. Hier lees je hoe Nederland met vallen en opstaan steeds beter werd in slim en duurzaam waterbeheer.

Lees meer
UNESCO Werelderfgoed

UNESCO Werelderfgoed

De molens van Kinderdijk zijn een uniek stuk wereldcultuur. Daarom is het molencomplex benoemd tot UNESCO Werelderfgoed, zodat de hele wereld ons verhaal kan komen beleven!

Lees meer
Molens en gemalen

Molens en gemalen

De afgelopen eeuwen bedachten we steeds slimmere technieken om met gemalen en molens de bodem droog te houden. Ervaar hier wat menselijk vernuft en natuurkracht kunnen bereiken!

Lees meer